Αναζητώντας την αληθινή αριστεία

0
1580

Τα τελευταία χρόνια, τέτοια περίπου εποχή, με αφορμή την επίδοση των ελέγχων στους μαθητές των σχολείων όλης της χώρας, αναδύονται μέσα μου διάφοροι προβληματισμοί σχετικά με την έννοια της αξιολόγησης και την εφαρμογή της στο εκπαιδευτικό μας σύστημα.

Το θέμα βεβαίως δεν είναι καινούριο, όμως ήρθε ξανά στην επιφάνεια, όταν ξεκίνησε η συζήτηση περί αριστείας και με αφορμή τις δηλώσεις ενός υπουργού. Το ατυχές βέβαια και συνάμα τραγικό σε αυτή τη χώρα είναι ότι συνήθως ξεκινάμε έναν διάλογο με αφορμή ένα τυχαίο περιστατικό.

Γι’ αυτό και συνήθως ολοκληρώνουμε την ενασχόληση μας με ένα θέμα με την ίδια περίπου ευκολία με την οποία την ξεκινήσαμε. Γιατί ο στόχος συνήθως δεν είναι η αναζήτηση των βαθύτερων αιτίων για τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η παιδεία στη χώρα μας, αλλά η πρόκληση εντυπώσεων.

Είναι καιρός όμως “να θέσουμε το δάκτυλο επί τον τύπον των ήλων” και να μιλήσουμε -χωρίς φόβο και πάθος- για τις βαθιές και ανοιχτές πληγές του εκπαιδευτικού μας συστήματος. Δυστυχώς, οφείλουμε να ομολογήσουμε ότι εδώ και αρκετά χρόνια η βαθμοθηρία έχει αναχθεί σε κυρίαρχο ιδανικό του συστήματος. Το κυνήγι των βαθμών έχει πλέον μετεξελιχθεί σε αυτοσκοπό για κάθε μαθητή και μαθήτρια, που φοιτά στα σχολεία αυτής της χώρας.

Είναι τέτοιος ο ανταγωνισμός που καλλιεργείται για την απόκτηση του πολυπόθητου βαθμού, που ιδίως όταν πλησιάζουμε προς τις πανελλαδικές εξετάσεις καταλήγει στη γνωστή αρχή “ο θάνατός σου η ζωή μου“. Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, ότι σχεδόν κάθε απόπειρα για την καλλιέργεια του ομαδοσυνεργατικού πνεύματος πέφτει στο κενό. Κι αυτό γιατί όλος αυτός ο άκρατος ανταγωνισμός καλλιεργεί τη διαίρεση και όχι τη συνεργασία.

Προάγει το ατομιστικό πνεύμα, εις βάρος του συλλογικού. Οδηγεί στην αποθέωση του ατομισμού και στη θριαμβευτική επικράτηση της αδιαφορίας για την ανάληψη μαζικών μορφωτικών πρωτοβουλιών.

Σε τελική ανάλυση εξοβελίζει την αρχαία πρόθεση σύν από το καθημερινό λεξιλόγιο των νέων, όταν ο αντ-αγωνισμός παίρνει τη θέση του συν-αγωνισμού. Ίσως γι’ αυτό όμως και έννοιες, όπως η συνεργασία, η συνομιλία, η σύνθεση, η συναδελφικότητα, η σύμπραξη, η συλλογικότητα, η συμφωνία αποτελούν εσχάτως terra incognita (=άγνωστη γη) για όλους μας.

Δυστυχώς, απέναντι σε όλη αυτή τη διαστροφή τόσο η ελληνική οικογένεια, όσο και το ελληνικό σχολείο δεν στάθηκαν στο ύψος των περιστάσεων. Έτσι, οι σημερινοί γονείς -και παρά τα δικά τους αρνητικά παιδικά βιώματα εξακολουθούν να πιέζουν και να καταπιέζουν τα παιδιά τους, για την επίτευξη υψηλής βαθμολογίας. Και μάλιστα δεν περιορίζονται στα παιδιά τους, καθώς μετακυλίουν το βάρος αυτό στις πλάτες των εκπαιδευτικών.

Από την άλλη οι σημερινοί εκπαιδευτικοί, μη αντιστεκόμενοι στις συγκεκριμένες πιέσεις, οδηγούνται με χαρακτηριστική ευκολία σε έναν βαθμολογικό πληθωρισμό. Πρόκειται για τα γνωστά “άχρηστα άριστα“, που αφειδώς παρέχουν, στο όνομα μιας κακώς εννοούμενης παιδαγωγικής επιείκειας. Πρόκειται για τα ίδια “άριστα“, που -όταν δεν επιβεβαιώνονται στις πανελλαδικές εξετάσεις- οδηγούν σε δραματικές απογοητεύσεις, ακόμη και σε αυτοκτονίες.

vathmoi-paidia-sxoleio-psiris

Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, έρχονται και οι -αυτοαποκαλούμενοι- προοδευτικοί εκπρόσωποι της εκπαιδευτικής μας κοινότητας να μας επισημάνουν ότι για όλα αυτά φταίει δήθεν η αριστεία.

  • Διότι και οι ίδιοι έχουν φροντίσει όλα αυτά τα χρόνια να ταυτίσουν την αριστεία με τη βαθμοθηρία.
  • Διότι φαίνεται πως κανείς δεν μπήκε στον κόπο να τους εξηγήσει ότι η αριστεία είναι μια πολυδιάστατη έννοια, που ουδόλως σχετίζεται με την άγρα των βαθμών.
  • Διότι η αριστεία σχετίζεται με την εξύψωση του ατόμου και όχι με τον φθόνο για την άνοδο του άλλου και την επιθυμία ταπείνωσής του.
  • Διότι η αληθινή αριστεία σχετίζεται με την αξιοκρατία και η αξιοκρατία είναι το κυρίαρχο συστατικό του δημοκρατικού μας πολιτεύματος.

Επειδή, λοιπόν, το κακό πλεόνασε στον τόπο μας, ήρθε η ώρα να αναλάβουμε όλοι τις ιστορικές μας ευθύνες. Καταρχάς, θα πρέπει να αποκαταστήσουμε την παρεξηγημένη έννοια τής αριστείας. Θα πρέπει να μιλήσουμε στους νέους για τη σημασία της αξίας, αλλά να τους διευκρινίσουμε ότι αυτή δεν είναι μόνο ποσοτική, αλλά και ποιοτική. Κατά συνέπεια και η επιδίωξη της αξίας δια της αριστείας συντελείται μέσα από την πολύπλευρη καλλιέργεια του ανθρώπου.

Συντελείται μέσα από την καλλιέργεια της συνεργατικότητας, του εθελοντισμού και της προσφοράς. Ιδιαίτερα η έννοια της ομαδικότητας αποτελεί ένα διαρκές ζητούμενο, όχι μόνο για το εκπαιδευτικό μας σύστημα, αλλά και για τον μετέπειτα επαγγελματικό και κοινωνικό μας βίο.

Είναι ένα διαρκές ζητούμενο, για ολόκληρη την ελληνική κοινωνία. Δεν είναι κακό όταν οι νέοι μας έχουν υψηλές και ευγενείς επιδιώξεις. Το κακό είναι να συνδέουν τις ευρύτερες αυτές επιδιώξεις με το μεμονωμένο κυνήγι ενός βαθμολογικού αποτελέσματος. Και εδώ έρχεται η ευθύνη του εκπαιδευτικού μας συστήματος.

  • Χρειαζόμαστε μια εκ βάθρων αλλαγή του συστήματος αξιολόγησης.
  • Χρειαζόμαστε μια νέα αντίληψη περί αξιολόγησης, που δεν θα αποτιμά απλώς τις γνώσεις, αλλά θα καλλιεργεί τις δεξιότητες και θα αναγνωρίζει τις αξίες, όπως η ομαδικότητα, η συνεργασία, η προσπάθεια και η συμμετοχή.
  • Χρειαζόμαστε ένα νέο σύστημα αξιολόγησης, που δεν θα αναδεικνύει τον μονόπλευρο άνθρωπο, αλλά θα συμβάλλει στη διαμόρφωση πολύπλευρων και ολοκληρωμένων προσωπικοτήτων.

Εκτός όμως από την αριστεία θα χρειαστεί μάλλον να επαναπροσδιορίσουμε ακόμη μία έννοια: Πρόκειται για την αυστηρότητα ως παιδαγωγική αρχή, που τα τελευταία χρόνια τείνει να εξαλειφθεί από την οικογένεια και το σχολείο. Κι αυτό γιατί η αυστηρότητα εσφαλμένα ταυτίστηκε στην αντίληψη όλων με την σκληρότητα και την αδικία.

Κι όμως η λελογισμένη αυστηρότητα ποτέ δεν έβλαψε. Γιατί όταν είμαστε αυστηροί απέναντι στα παιδιά μας, τα μαθαίνουμε να είναι αυστηρά απέναντι στους εαυτούς τους. Τα μαθαίνουμε να είναι ελεύθερα αλλά και υπεύθυνα για τις επιλογές τους. Κυρίως όμως τα οπλίζουμε με δύναμη, για να αντιμετωπίσουν με αισιοδοξία τις δυσκολίες της ζωής και να μην καταρρεύσουν συναισθηματικά σαν χάρτινοι πύργοι, απέναντι στο φόβο μιας επικείμενης αποτυχίας.

Είναι λοιπόν τεράστια η ευθύνη της οικογένειας και του σχολείου να επανατοποθετήσουν την πίστη των νέων σε αξίες που απειλούνται στις μέρες μας, είτε με διαστρέβλωση, είτε με εξαφάνιση. Γιατί -σε τελική ανάλυση- αν η κρίση που εσχάτως βιώνουμε δεν είναι κρίση αξιών, τότε τί ακριβώς είναι;

* Ο Αντώνης Ψύρης είναι Φιλόλογος – Ιστορικός, Διευθυντής Γυμνασίου “Εκπαιδευτηρίων Δούκα”.